IR Notes

4 września Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy (Eurofound) opublikowała najnowszy raport dotyczący warunków pracy. Badanie, które objęło 36 700 pracowników w 27 państwach członkowskich UE, dostarcza wielu danych w momencie, gdy Komisja Europejska ma za zadanie przygotować „plan działania na rzecz wysokiej jakości miejsc pracy”. Chociaż jakość fizycznego środowiska pracy poprawiła się od 2010 r., Eurofound podkreśla dwie niepokojące tendencje: 1/ Rosnąca ekspozycja na wysokie temperatury. W 2024 r. 34% mężczyzn i 18% kobiet stwierdziło, że boryka się z tym problemem w miejscu pracy, zwłaszcza w niektórych sektorach, takich jak rolnictwo (68%), budownictwo (52%), przemysł i transport (33%). To nasilenie, które jest związane ze skutkami zmian klimatycznych, oznacza, że musimy ponownie przemyśleć sposoby zapobiegania ryzyku zawodowemu. 2/ Długotrwałe siedzenie. Głównie w wyniku cyfryzacji procesów pracy 42% kobiet i 39% mężczyzn zgłasza długotrwałe siedzenie, co stwarza nowe wyzwania dla zdrowia i dobrego samopoczucia w pracy.
Ocena postępów poczynionych w różnych wymiarach jakości pracy od 2010 r. pokazuje, że cztery wskaźniki mierzące jej niefinansowe wymiary (środowisko fizyczne, jakość czasu pracy, umiejętności i swoboda działania, perspektywy) uległy ogólnej poprawie. Wskaźniki intensywności pracy i środowiska społecznego uległy jednak pogorszeniu w przypadku kobiet. Na przykład kobiety są nadmiernie reprezentowane w sektorach opieki zdrowotnej, edukacji i usług publicznych i są bardziej narażone na niekorzystne warunki pracy i niepożądane zachowania społeczne.
Odnotowane poprawy obejmują odsetek pracowników pracujących w nadgodzinach, który znacznie spadł od 2005 r. Odsetek pracowników pracujących ponad 10 godzin dziennie spadł z 37% do 28%, a odsetek osób pracujących ponad 48 godzin tygodniowo spadł z 19% do 11%. Eurofound zwraca również uwagę na pewne niepokojące tendencje, takie jak odsetek pracowników wykonujących monotonne prace, który wzrósł z 39% w 1995 r. do 48% w 2024 r.
Badanie pozwala również podsumować niektóre ostatnie trendy: chociaż tylko 3% pracowników w UE-27 pracuje w pełnym wymiarze czasu w trybie telepracy, coraz większy odsetek pracowników wykonuje regularną telepracę, znaną również jako „praca hybrydowa” (9%) lub sporadyczną telepracę (16%). Jeśli chodzi o generatywną sztuczną inteligencję, tylko 12% pracowników twierdzi, że korzysta z narzędzi AI w swojej pracy (z różnicami wahającymi się od ponad 20% w niektórych krajach do mniej niż 5% w innych). Wreszcie, stosowanie zarządzania algorytmicznego nie jest jeszcze powszechne: około 17% pracowników twierdzi, że program komputerowy monitoruje ich wydajność pracy w dużym lub pewnym stopniu, podczas gdy 16% twierdzi, że program komputerowy jest wykorzystywany do przydzielania im zadań, a 10% – że program komputerowy określa, kiedy muszą pracować.

Dwutlenek tytanu : 1 sierpnia Trybunał Sprawiedliwości UE wydał wyrok sprzeczny z opinią ekspertów naukowych Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA), którzy w 2019 r. sklasyfikowali dwutlenek tytanu (TiO2) jako substancję rakotwórczą kategorii 2 w przypadku wdychania. ETS orzekł na korzyść przedsiębiorstw, które złożyły odwołanie, i przeciwko tej klasyfikacji. W rezultacie pracodawcy tysięcy pracowników narażonych na działanie tej substancji, która jest powszechnie stosowana w farbach, kosmetykach, lekach, tworzywach sztucznych, opakowaniach, tekstyliach itp. (zob. IR Notes 202 EN), nie będą już zobowiązani do informowania tych pracowników o zagrożeniach związanych z proszkami i pyłem TiO2 w stężeniach poniżej 10 000 nm. Odrzucając odwołanie złożone przez rząd francuski i Komisję Europejską, przy wsparciu ECHA oraz rządów holenderskiego i szwedzkiego, Trybunał potwierdza tym samym wyrok wydany przez Sąd Unii Europejskiej w 2022 r. (zob. komunikat prasowy TSUE).

Mobilność i zwolnienia zbiorowe : Trybunał Sprawiedliwości UE wydał orzeczenie w sprawie zgodności z dyrektywą 98/59 zwolnień zbiorowych przewidzianych w prawie francuskim, które pozwala pracodawcy, w ramach restrukturyzacji, negocjować z związkami zawodowymi porozumienie w sprawie „mobilności wewnętrznej”, którego warunki są wiążące dla pracowników. W przypadku gdy jeden lub więcej pracowników odrzuca zastosowanie umowy, prawo uprawnia pracodawcę do zwolnienia ich w ramach procedury mającej zastosowanie do indywidualnego zwolnienia z przyczyn ekonomicznych, a tym samym do uniknięcia konieczności stosowania procedury zwolnień grupowych. Mechanizm ten, który został wykorzystany przez Ineo Infracom do przeniesienia pracowników do innych regionów geograficznych Francji po utracie kontraktu, został zakwestionowany przez dwóch pracowników. Twierdzili oni, że pracodawca powinien był wszcząć zarówno procedurę zwolnień zbiorowych, jak i konsultacje z przedstawicielami pracowników, zgodnie z przepisami dyrektywy. W swoim wyroku Trybunał przypomniał swoje wcześniejsze orzecznictwo: procedura konsultacji przewidziana w art. 2 wspomnianej dyrektywy „musi zostać wszczęta przez pracodawcę po podjęciu decyzji strategicznej lub handlowej, która zmusza go do rozważenia lub zaplanowania zwolnień zbiorowych” (TSUE, 10 września 2009 r., sprawa C-44/08, Akavan Erityisalojen Keskusliitto AEK i in., oraz TSUE, 21 września 2017 r., sprawa C-149/16, Socha i in.). „Ma to miejsce w przypadku, gdy pracodawca postanawia zaproponować zmiany w umowie o pracę, których, jak można racjonalnie oczekiwać, pewna liczba pracowników nie zaakceptuje, co w konsekwencji doprowadzi do rozwiązania ich umowy”. W tej konkretnej sprawie spółka Ineo Infracom początkowo przedstawiła propozycje dotyczące przeniesienia geograficznego bez redukcji zatrudnienia, a następnie negocjowała umowę o mobilności wewnętrznej, „której zastosowanie umożliwiło spółce wprowadzenie jednostronnych zmian w umowach o pracę dotyczących miejsca pracy”. Ineo Infracom musiała zatem „spodziewać się, podczas negocjacji tej umowy, że pewna liczba pracowników nie zaakceptuje takich jednostronnych zmian w swoich umowach o pracę na podstawie tej umowy i że w konsekwencji ich umowy zostaną rozwiązane”. Jeżeli liczba pracowników, których dotyczyła ta zmiana, przekroczyła próg powodujący uruchomienie gwarancji przewidzianych w dyrektywie, pracodawca powinien był postępować zgodnie z procedurą przewidzianą w dyrektywie w przypadku zwolnień zbiorowych. Z drugiej strony, jeżeli negocjacje w sprawie warunków mobilności zawodowej lub geograficznej nie wspominają o redukcji zatrudnienia, negocjacje prowadzone w celu zawarcia umowy o mobilności wewnętrznej nie wchodzą w zakres stosowania tej dyrektywy, ponieważ z definicji podczas tych negocjacji pracodawca nie rozważa zwolnień grupowych, nie może powiadomić przedstawicieli pracowników o elementach określonych w art. 2 ust. 3 lit. b) ppkt (i), (ii) oraz (iv) do (vi) tej dyrektywy i nie musi inicjować żadnych planowanych zwolnień grupowych.

Warunki pracy pracowników dostarczających paczki : Rząd podjął decyzję o przedłużeniu obowiązywania ustawy przyjętej w 2019 r. w celu ochrony pracowników zatrudnionych w usługach kurierskich i dostawczych (zob. komunikat prasowy). Ustawa ta, która miała wygasnąć w 2025 r., ma na celu zwalczanie nielegalnego zatrudnienia i zapewnienie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Minister pracy i spraw społecznych Bärbel Bas twierdzi, że przyczynia się ona również do ograniczenia nieuczciwej konkurencji.

Zgodność z układami zbiorowymi pracy : Projekt ustawy zatwierdzony przez rząd 6 sierpnia stanowi, że tylko te przedsiębiorstwa, które stosują układy zbiorowe pracy, będą kwalifikować się do uzyskania federalnych zamówień publicznych o wartości 50 000 euro lub więcej (zob. komunikat prasowy). Niektóre kraje związkowe już stosują tego typu mechanizm. Środek ten ma na celu zwiększenie zasięgu układów zbiorowych pracy, który odnotowuje stały spadek – z 76% w 1998 r. do 50% w 2024 r. w zachodniej części kraju oraz z 63% do 42% w krajach związkowych byłej NRD (zob. komunikat prasowy).

Jednolita umowa zbiorowa dla pracowników tymczasowych : Projekt ustawy zatwierdzony przez rząd 6 sierpnia stanowi, że tylko te przedsiębiorstwa, które stosują układy zbiorowe pracy, będą kwalifikować się do uzyskania federalnych zamówień publicznych o wartości 50 000 euro lub więcej (zob. komunikat prasowy). Niektóre kraje związkowe już stosują tego typu mechanizm. Środek ten ma na celu zwiększenie zasięgu układów zbiorowych pracy, który odnotowuje stały spadek – z 76% w 1998 r. do 50% w 2024 r. w zachodniej części kraju oraz z 63% do 42% w krajach związkowych byłej NRD (zob. komunikat prasowy).

Ochrona pracowników przed upałami : 11 lipca Rada Ministrów zatwierdziła projekt ustawy mającej na celu wzmocnienie ochrony pracowników (zob. komunikat prasowy). Obecnie przedsiębiorca przejmujący spółkę znajdującą się w likwidacji lub upadłości ma swobodę wyboru pracowników, których chce zatrzymać. Projekt ustawy przewiduje, że w przyszłości proces selekcji będzie musiał opierać się na obiektywnych kryteriach, tak jak ma to już miejsce w przypadku zwolnień z przyczyn ekonomicznych innych niż upadłość. Środek ten nie będzie miał zastosowania do przedsiębiorstw zatrudniających mniej niż 20 pracowników, chyba że strona dokonująca przejęcia zdecyduje inaczej. Ponadto wszelkie klauzule o zakazie konkurencji zostaną automatycznie uznane za nieważne w odniesieniu do pracowników, których dotyczą.

Ochrona pracowników w przypadku upadłości pracodawcy : 11 lipca Rada Ministrów zatwierdziła projekt ustawy mającej na celu wzmocnienie ochrony pracowników (zob. komunikat prasowy). Obecnie przedsiębiorca przejmujący spółkę znajdującą się w likwidacji lub upadłości ma swobodę wyboru pracowników, których chce zatrzymać. Projekt ustawy przewiduje, że w przyszłości proces selekcji będzie musiał opierać się na obiektywnych kryteriach, tak jak ma to już miejsce w przypadku zwolnień z przyczyn ekonomicznych innych niż upadłość. Środek ten nie będzie miał zastosowania do przedsiębiorstw zatrudniających mniej niż 20 pracowników, chyba że strona dokonująca przejęcia zdecyduje inaczej. Ponadto wszelkie klauzule o zakazie konkurencji zostaną automatycznie uznane za nieważne w odniesieniu do pracowników, których dotyczą.

Praca freelancerów : W następstwie porozumienia zawartego z partnerami społecznymi w 2023 r. rząd przedstawił projekt ustawy wyjaśniającej kryteria stosowane przy ustalaniu, czy pracownik powinien być uznany za freelancera, czy za pracownika (zob. komunikat prasowy). Szacuje się, że wśród 1,3 mln osób zarejestrowanych jako samozatrudnione w 2024 r. było około 200 000 fałszywych freelancerów (w porównaniu z 630 000 w 2003 r.). Projekt ustawy przewiduje, że osoby samozatrudnione, które zarabiają mniej niż 36 euro za godzinę, będą miały prawo do przyjęcia statusu pracownika, dzięki czemu będą mogły korzystać z związanych z tym praw. Środek ten wydaje się mieć zastosowanie do około 15% osób samozatrudnionych. Jeśli parlament przyjmie tę ustawę, wejdzie ona w życie 1 lipca 2026 r.

Odnowienie porozumienia : 27 czerwca kierownictwo grupy Eiffage i członkowie europejskiej rady zakładowej przyjęli protokół ustaleń w sprawie odnowienia europejskiej rady zakładowej. Nowa umowa wprowadza kilka istotnych zmian w zakresie budżetu w stosunku do umowy z 2021 r., przewidując budżet operacyjny w wysokości 70 000 euro (wzrost o 16%) oraz budżet w wysokości 50 000 euro (wzrost o 66%) przeznaczony na organizację corocznych szkoleń. W tekście ustanawia się grupę roboczą, która będzie monitorować działania grupy w obszarach zrównoważonego rozwoju i innowacji przekrojowych. Grupa robocza składa się z wybranych członków komitetu oraz trzech członków europejskiej rady zakładowej z trzech różnych krajów, którzy są zainteresowani tymi tematami. Będzie się ona spotykać dwa razy w roku. Czerpiąc inspirację z wniosku dotyczącego zmiany dyrektywy 2009/38, strony dodały do procesu konsultacji zapis, że „pod warunkiem że członkowie europejskiej rady zakładowej wyrazili swoją opinię w rozsądnym terminie, kierownictwo odpowie na piśmie na zadane pytania lub wyrażoną opinię przed podjęciem decyzji”.

Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw : W deklaracji przyjętej 26 czerwca Europejska Rada Zakładowa Safran wyraziła „sprzeciw wobec przedstawionego przez Komisję Europejską pakietu omnibusowego”, który „osłabia zakres CSRD poprzez ograniczenie przejrzystości i zmniejszenie liczby przedsiębiorstw, których dotyczy”. Europejska Rada Zakładowa wzywa kierownictwo do dalszego publikowania raportu dotyczącego zrównoważonego rozwoju „zgodnie z pierwotnym planem”, argumentując, że raport ten „nie może być sprowadzony do formalnego obowiązku: jest on ważnym narzędziem służącym identyfikacji ryzyka społecznego i środowiskowego, poprawie zarządzania i wzmocnieniu dialogu społecznego”.

Prawa podstawowe : 19 sierpnia kierownictwo internetowego sklepu odzieżowego ASOS odnowiło globalną umowę ramową, podpisaną po raz pierwszy w 2017 r., z federacją IndustriAll Global Union (zob. IR Notes 83 EN). Federacja podkreśla, że nowy tekst dodaje „wiążący mechanizm rozstrzygania sporów w celu rozpatrywania skarg pracowników dotyczących naruszenia wolności zrzeszania się i prawa do rokowań zbiorowych” (zob. komunikat prasowy). Tekst zawiera również konwencję MOP nr 190 dotyczącą przemocy i molestowania. Dyrektor generalny ASOS, José Antonio Ramos, dodaje: „Nasze relacje z IndustriALL pomogły nam poprawić odporność naszego łańcucha dostaw, zmniejszyć ryzyko związane z prawami człowieka i zapewnić pozytywne długoterminowe zmiany dla osób, które produkują nasze ubrania”.

Zdrowie psychiczne : Eurofound opublikował fascynujące badanie dotyczące stanu zdrowia psychicznego w UE. W raporcie zauważono, że w 2021 r. zły stan zdrowia psychicznego kosztował UE 11,1 mln straconych lat życia lub lat życia z niepełnosprawnością, z czego dwie trzecie wynikało z depresji i lęku. Odsetek osób zagrożonych lękiem lub depresją wzrósł podczas pandemii Covid-19, ale wydaje się, że następnie ustabilizował się. Niektóre wskaźniki są jednak niepokojące: po spektakularnym spadku śmiertelność z powodu samobójstw ponownie rośnie, szczególnie wśród kobiet w wieku poniżej 20 lat i mężczyzn w wieku powyżej 85 lat. Wśród osób w wieku od 15 do 29 lat samobójstwo jest główną przyczyną zgonów (18,9% w 2021 r.), a następnie wypadki drogowe (16,5%). Najbardziej narażone są osoby pracujące w sektorze opieki zdrowotnej i usług socjalnych: 24,5% z nich czuje się emocjonalnie wyczerpanych swoją pracą. Kolejne miejsca zajmują osoby pracujące w sektorze hotelarskim i gastronomicznym (22,7%) oraz w sektorze edukacji (20,4%). Najmniej narażone na depresję są osoby zatrudnione (28,6%) lub podejmujące studia lub szkolenia (25,4%), w porównaniu z 70,1% osób chorych/niepełnosprawnych i 47,1% osób bezrobotnych. Ogólnie rzecz biorąc, kobiety są bardziej narażone na lęk i depresję niż mężczyźni. Widoczna jest również miara ekologicznego lęku: w 2024 r. 8,4% ludności stwierdziło, że jest bardzo zaniepokojone zmianami klimatycznymi (w porównaniu z 5,7% w 2016 r.). Odsetek ten wzrasta do 39%, jeśli uwzględni się kategorię „bardzo zaniepokojonych”, w porównaniu z 30% w 2016 r.

Podwykonawstwo : Nowy instytut utworzony przez organizacje pracodawców na szczeblu europejskim – Europejski Instytut Pracodawców, którego celem jest pełnienie tej samej roli w reprezentowaniu środowiska biznesowego, jaką Europejski Instytut Związków Zawodowych (ETUI) pełni w świecie związków zawodowych – opublikował właśnie swoje pierwsze badanie, przeprowadzone przez Erika Sinandera, profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Sztokholmskiego, wykazujące ryzyko związane z istnieniem ram prawnych regulujących podwykonawstwo na szczeblu europejskim. Delphine Rudelli, prezes instytutu i dyrektor generalna Ceemet, komentuje: „Ryzyko dla dobrobytu pracowników, tam gdzie ono istnieje, jest kwestią krytyczną, którą należy rozwiązać, ale rozwiązaniem nie jest wprowadzenie ogólnych ograniczeń dotyczących podwykonawstwa”. Ze swojej strony ETUI opublikowało niedawno kolejne badanie (Sorry we subcontracted you), pokazujące, że podwykonawstwo logistyczne jest powszechnym modelem biznesowym, który prowadzi do obniżenia wynagrodzeń i pogorszenia warunków pracy w celu obniżenia kosztów i zwiększenia zysków. Autorzy opowiadają się za ograniczeniem podwykonawstwa.