IR Notes

W oczekiwaniu na przyszłą „ustawę o wysokiej jakości miejscach pracy”, zapowiedzianą przez Komisję Europejską na koniec roku, narasta napięcie wokół jednego z tematów, które mają zostać objęte tą propozycją: podwykonawstwa. W momencie rozpoczęcia pierwszego etapu konsultacji z europejskimi partnerami społecznymi w grudniu ubiegłego roku Komisja wyraźnie podkreśliła, że „im dłuższy i bardziej złożony jest łańcuch podwykonawstwa, tym większe jest ryzyko nadużyć i oszustw”, zwłaszcza w sektorach wymagających dużego nakładu siły roboczej, takich jak budownictwo, rolnictwo, przetwórstwo spożywcze, logistyka, transport i usługi osobiste. Trzeba przyznać, że UE dysponuje już całym arsenałem przepisów dotyczących wzmocnienia ochrony pracowników w łańcuchach podwykonawstwa, w tym dyrektywami regulującymi zatrudnianie pracowników delegowanych. Niemniej jednak Komisja uważa, że instrumenty te nie są wystarczające, aby wyeliminować szereg utrzymujących się nieuczciwych praktyk. W związku z tym planuje podjąć ukierunkowane działania w sektorach uznanych za wysokiego ryzyka: połączenie ściślejszych kontroli, zintensyfikowanego dialogu społecznego i ewentualnej ponownej oceny systemu odpowiedzialności solidarnej mającego zastosowanie do zleceniodawców działających w tych łańcuchach. Proces konsultacji uwypuklił głębokie podziały między związkami zawodowymi a organizacjami pracodawców. W swojej odpowiedzi Europejska Konfederacja Związków Zawodowych (ETUC) twierdzi, że podejście Komisji jest nadal zbyt ostrożne. Wzywa ona do wyraźnego ograniczenia łańcuchów podwykonawstwa do maksymalnie dwóch poziomów oraz do przyjęcia szczegółowych przepisów mających na celu zwalczanie nieuczciwych praktyk związanych z nieuregulowanymi pośrednikami. Z kolei BusinessEurope uważa, że właściwą reakcją jest przede wszystkim wzmocnienie uprawnień inspektoratów pracy i stosowanie istniejących przepisów (zob. odpowiedź). Organizacja pracodawców odrzuca pomysł wprowadzenia nowych ograniczeń prawnych dotyczących podwykonawstwa, argumentując, że mogłoby to zaszkodzić konkurencyjności przedsiębiorstw. Ponadto w badaniu zleconym przez Europejski Instytut Pracodawców stwierdzono, że nałożenie ograniczeń na poziomy podwykonawstwa mogłoby stanowić naruszenie prawa UE.
Dwie instytucje europejskie włączyły się ostatnio do debaty. W opinii rozpoznawczej w sprawie przeglądu europejskich ram prawnych dotyczących zamówień publicznych Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) przyjmuje stanowisko zbliżone do stanowiska związków zawodowych. Zaleca on, aby przestrzeganie układów zbiorowych pracy było systematycznie uwzględniane jako obowiązkowe kryterium przy udzielaniu zamówień publicznych, a w celu zwalczania nadużyć w łańcuchach podwykonawstwa proponuje również wprowadzenie systemu odpowiedzialności solidarnej, któremu towarzyszyłyby sankcje zniechęcające do popełniania wykroczeń, oraz ograniczenie długości tych łańcuchów do jednego lub dwóch poziomów.
W rezolucji przyjętej 12 lutego Parlament Europejski przyjmuje bardziej wyważone podejście. Nie wzywając wyraźnie do wprowadzenia ograniczeń dotyczących łańcuchów podwykonawstwa ani systemu odpowiedzialności solidarnej, wzywa do stworzenia europejskiej strategii zwalczania wyzysku pracowników, w tym nielegalnej pracy i związanej z nią przestępczości zorganizowanej, oraz nieuczciwych praktyk biznesowych w obszarach podwykonawstwa i pośrednictwa pracy.
Równolegle pojawiają się również inicjatywy krajowe. Na przykład w Szwecji 18 dużych firm budowlanych utworzyło „Sieć odpowiedzialnych konstruktorów” (Nätverk för Seriösa Byggare), która wzywa do podjęcia większych wysiłków w celu zwalczania przestępstw związanych z dumpingiem społecznym i pracowniczym oraz do ograniczenia podwykonawstwa do dwóch poziomów. Podwykonawstwo staje się zatem kluczowym polem walki. Obrona status quo wydaje się coraz trudniejsza w świetle dobrze udokumentowanych przypadków wyzysku pracowników, ponieważ takie nadużycia podważają zaufanie obywateli do UE. Nie wiadomo jeszcze, czy Unia zdecyduje się na zaostrzenie regulacji dotyczących łańcuchów podwykonawstwa, czy też na pragmatyczne wzmocnienie stosowania istniejących przepisów.

Omnibus społeczny : Pracodawcy z UE otwarcie domagają się obecnie przyjęcia dyrektywy „Omnibus społeczny”, biorąc pod uwagę, że dążenie do konkurencyjności wiąże się również z przeglądem europejskiego prawodawstwa socjalnego. W oświadczeniu wydanym przez BusinessEurope priorytetowo potraktowano pięć tekstów: dyrektywę w sprawie przejrzystości wynagrodzeń; dyrektywę w sprawie poprawy warunków pracy w sektorze platformowym; dyrektywę w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy; starszą dyrektywę w sprawie czasu pracy; oraz rozporządzenie REACH (rejestracja, ocena i udzielanie zezwoleń na stosowanie substancji chemicznych). W przypadku dyrektywy w sprawie przejrzystości wynagrodzeń BusinessEurope domaga się dwuletniego odroczenia terminu transpozycji, obecnie wyznaczonego na 7 lipca 2026 r. Wydaje się, że celem tego działania jest zapewnienie państwom członkowskim i przedsiębiorstwom więcej czasu na dostosowanie się, a jednocześnie wskazanie możliwych sposobów uproszczenia przepisów. Stanowisko to oznacza, że pracodawcy są obecnie w bezpośredniej sprzeczności z przewodniczącą Komisji Europejskiej Ursulą von der Leyen, która wcześniej wskazała, że tekst i harmonogram jego wdrożenia nie podlegają renegocjacji. W dokumencie przedstawiono zmiany uznane za niezbędne dla każdej dyrektywy. Oświadczenie zostało ogłoszone podczas panelu dyskusyjnego na temat „Intensyfikacja wysiłków UE na rzecz uproszczenia przepisów w dziedzinie spraw społecznych” w obecności Roxany Mînzatu, wiceprzewodniczącej Komisji Europejskiej ds. praw społecznych. Europejscy pracodawcy z branży chemicznej (ECEG) opublikowali już w listopadzie 2025 r. tabelę zawierającą kilka dyrektyw społecznych, które ich zdaniem wymagają zmiany, w tym niedawno przyjętą dyrektywę w sprawie europejskiej rady zakładowej (zob. IR Notes 263). Ceemet, reprezentująca europejski przemysł metalowy, inżynieryjny i technologiczny, która od kilku miesięcy prowadzi „manewry”, przedstawiła swoje stanowisko w oświadczeniu wydanym na początku grudnia wraz z innymi organizacjami branżowymi, wzywając do „uproszczenia dorobku prawnego w dziedzinie spraw społecznych”, co uznano za krok kluczowy dla utrzymania konkurencyjności przemysłowej (zob. komunikat prasowy). Ceemet podkreśla, że nie chodzi tu o „deregulację”, ale raczej o „ujednolicenie przepisów, usunięcie przestarzałych przepisów i zapewnienie spójności obowiązków sprawozdawczych i zgodności z przepisami, tak aby przedsiębiorstwa mogły skupić się na wydajności i wzroście, a nie na radzeniu sobie z obciążeniami administracyjnymi”. Pomijając aspekty techniczne, przesłanie dla Komisji jest jasne: należy nadać priorytet skutecznemu wdrażaniu istniejących norm poprzez zaostrzenie kontroli, a nie przyjmowanie nowych wiążących zobowiązań. Stanowisko to pojawia się w momencie, gdy władze wykonawcze UE przygotowują przyszłą ustawę o wysokiej jakości miejscach pracy, której przyjęcie spodziewane jest pod koniec roku. Wezwanie do przyjęcia pakietu „Social Omnibus” może zatem stanowić ustrukturyzowane podejście do modyfikacji programu legislacyjnego i powstrzymania dalszego rozszerzania europejskich ram prawnych.

Budownictwo : W grudniu ubiegłego roku europejscy partnerzy społeczni z sektora budownictwa (FIEC i EFBWW) przedstawili wyniki wspólnego projektu SIDE-CIC, wspieranego przez UE, który bada wykonalność stworzenia interoperacyjnych ram dla społecznych kart identyfikacyjnych w sektorze budownictwa. Karty te umożliwiają zwalczanie oszustw, poprawę bezpieczeństwa i higieny pracy oraz uznawanie kwalifikacji zawodowych i szkoleń odbytych przez pracowników. W ramach projektu przeprowadzono trzy badania: raport dotyczący istniejących systemów, studium wykonalności prawnej oraz studium wykonalności technicznej. Na podstawie uzyskanych wyników partnerzy społeczni uzgodnili zestaw zaleceń, które mają służyć jako wytyczne dla przyszłych inicjatyw, promować interoperacyjność i przygotować potencjalny projekt pilotażowy (zob. komunikaty prasowe FIEC i EFBWW).

Cyfrowi nomadzi : Rada Ministrów przyjęła rozporządzenie nr 286 z dnia 12 grudnia 2025 r., zgodnie ze zmienioną ustawą z dnia 18 czerwca 2025 r. o prawie pobytu cudzoziemców, które wprowadza między innymi zezwolenie dla cyfrowych nomadów. Nowa procedura umożliwia osobom przebywanie w kraju bez konieczności pozostawania w stosunku podporządkowania wobec lokalnego pracodawcy. Oprócz ożywienia gospodarki i turystyki, celem jest przyciągnięcie osób posiadających kwalifikacje w dziedzinie innowacji oraz w branżach kreatywnych i zaawansowanych technologii.

Bezpieczeństwo i higiena pracy : Ministerstwo Pracy oraz dwie konfederacje związków zawodowych CC.OO i UGT osiągnęły porozumienie mające na celu poprawę i modernizację przepisów dotyczących zapobiegania ryzyku zawodowemu (zob. komunikaty prasowe CC.OO i UGT). Jednak ten krok naprzód nie spotkał się z jednogłośną aprobatą. Organizacje pracodawców CEPYME i CEOE wyraziły niezadowolenie z planu i stwierdziły, że zostały wykluczone z procesu decyzyjnego. To poczucie wykluczenia nie jest niczym nowym. W listopadzie 2025 r. obie organizacje opublikowały wspólne oświadczenie, w którym potępiły fakt, że zostały pominięte w procesie podejmowania decyzji dotyczących stosunków społecznych w Hiszpanii. Brak szerszego i bardziej integracyjnego dialogu, jak twierdzą, jest częściowo odpowiedzialny za stworzenie nieprzyjaznego klimatu dla przedsiębiorstw, zwłaszcza bardzo małych i średnich. Ponieważ rząd nie ma zapewnionej większości w parlamencie, środki przewidziane w porozumieniu zostaną wprowadzone w życie dekretem królewskim. Oczekuje się, że dekrety będą dotyczyły szeregu kwestii, w tym ryzyka psychospołecznego (aby zmusić przedsiębiorstwa do jego oceny), ściślejszego monitorowania sytuacji, w której kilka przedsiębiorstw prowadzi działalność w tym samym miejscu pracy, oraz narażenia pracowników na niekorzystne warunki pogodowe.

Molestowanie w miejscu pracy : 17 lutego Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o molestowaniu w miejscu pracy, nakładającej na pracodawców zatrudniających co najmniej dziewięciu pracowników obowiązek poinformowania swoich pracowników o obowiązujących zasadach i procedurach (zob. komunikat prasowy). Ustawa przewiduje również zwiększenie odszkodowań dla ofiar oraz wprowadzenie środków mających na celu zwalczanie fałszywych oskarżeń. Inicjatywa ta ma na celu doprecyzowanie przepisów, które obecnie są niejasn ne pod względem działań, skutków i wpływu molestowania w miejscu pracy, ale teraz będą najwyraźniej wymagały, aby molestowanie przejawiało się w formie powtarzających się i wielokrotnych czynów popełnianych przez dłuższy czas.

Sztuczna inteligencja : 4 lutego kierownictwo włoskiej grupy ubezpieczeniowej Generali i jej europejska rada zakładowa podpisały wspólną deklarację w sprawie transformacji technologicznej, cyfryzacji i sztucznej inteligencji (AI). Jest to piąta tego typu deklaracja zawarta w ramach grupy. Jej celem jest nadzorowanie wdrażania narzędzi AI, a także przewidywanie ich skutków organizacyjnych i społecznych. W tekście stwierdza się, że „przyjmując innowacyjne rozwiązania technologiczne, szczególną uwagę zwróci się na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników, aby uniknąć ryzyka, że intensywne wykorzystanie AI może powodować przeciążenie poznawcze lub ograniczać interakcje społeczne, co ma negatywny wpływ na zdrowie psychiczne i może potencjalnie wpływać na integralność fizyczną”. Kolejnym filarem porozumienia są szkolenia. W deklaracji stwierdza się, że „pracownicy będą również należycie informowani o stosowaniu systemów AI i generatywnej AI oraz otrzymają odpowiednie szkolenia, aby zrozumieć ich funkcjonowanie, korzyści i potencjalne ryzyko”. Inicjatywy szkoleniowe, których treść została określona w tekście, będą realizowane w godzinach pracy. Wyraźnie potwierdzono zasadę nadzoru ludzkiego w przypadku systemów AI wysokiego ryzyka, w tym w dziedzinie zarządzania zasobami ludzkimi. W dokumencie określono, że „komisja wyborcza europejskiej rady zakładowej zostanie należycie poinformowana w przypadku, gdy wprowadzenie lub aktualizacja wyżej wymienionych systemów będzie miało znaczący wpływ na pracowników na poziomie transnarodowym”. W tekście nie użyto jednak terminu „konsultacje” i nie określono roli komisji przed wdrożeniem lub aktualizacją systemów sztucznej inteligencji. Ponadto na różnych poziomach – europejskim, krajowym lub lokalnym – rozważona zostanie możliwość „przeprowadzenia wstępnej oceny ryzyka dotyczącej bezpieczeństwa i higieny pracy” w przypadku planowanego wprowadzenia lub aktualizacji odnośnych narzędzi. Zadanie monitorowania stosowania deklaracji powierzono grupie roboczej EWC ds. nowych technologii informatycznych i sztucznej inteligencji. Organ ten będzie zbierał się dwa razy w roku przez okres ważności tekstu.

Baza danych : 19 stycznia MOP opublikowała aktualizację nowo zawartych lub odnowionych umów ponadnarodowych w swoim Repozytorium wiedzy na temat transgranicznego dialogu społecznego. Chociaż najnowsze umowy obejmują tradycyjne tematy, takie jak podstawowe prawa w miejscu pracy oraz bezpieczeństwo i higiena pracy, MOP zauważa, że w ostatnich umowach większą uwagę poświęcono kwestiom należytej staranności w łańcuchach dostaw, zrównoważonego rozwoju środowiska, sprawiedliwej transformacji, transformacji cyfrowej i sztucznej inteligencji.

Sztuczna inteligencja : 4 lutego kierownictwo Albéa Tubes France podpisało z czterema związkami zawodowymi (CFDT, CFE-CGC, CGT, Unsa) porozumienie dotyczące roli przedstawicieli pracowników podczas wprowadzania sztucznej inteligencji. Tekst ten ma zastosowanie zarówno do nowych systemów sztucznej inteligencji, jak i ich aktualizacji, i przewiduje zróżnicowane metody zaangażowania przedstawicieli pracowników: konsultacje w sprawie dużych projektów, które między innymi prowadzą do redukcji zatrudnienia lub wdrożenia ponad 35 godzin szkoleń na osobę; lub mają konsekwencje dla kwalifikacji lub klasyfikacji pracowników. Konsultacje są również przewidziane w momencie wdrożenia skoordynowanego algorytmicznego systemu zarządzania. W razie potrzeby organy reprezentujące pracowników mogą zwrócić się o opinię eksperta.  Konsultacje te są uzupełniane przez „bieżący  dialog społeczny, który jest jedyną odpowiednią odpowiedzią na „cykl życia” i „otwarty” charakter systemów sztucznej inteligencji”. Odile Chagny, ekonomistka z Institut de recherches économiques et sociales (IRES), komentuje, że porozumienie to „będzie prawdopodobnie kamieniem milowym w operacyjnym wdrażaniu iteracyjnego dialogu społecznego na temat sztucznej inteligencji, co znajduje odzwierciedlenie w ramach projektu Dial-IA”.

Bezpieczeństwo i higiena pracy : Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA) opublikowała pierwsze wyniki czwartego europejskiego badania przedsiębiorstw na temat nowych i pojawiających się zagrożeń (ESENER), wraz z narzędziem do wizualizacji danych, które jest szczególnie przydatne do analizowania wyników i dokonywania porównań między krajami europejskimi. Pierwsze wyniki wskazują na wzrost popularności pracy zdalnej: odsetek miejsc pracy w UE-27, w których pracownicy regularnie pracują zdalnie, wzrósł niemal dwukrotnie od 2019 r., osiągając 23% w 2024 r. w porównaniu z 13% w 2019 r. – a w Finlandii i Holandii przekracza 40%. Kolejną konsekwencją tego wzrostu jest to, że długotrwałe siedzenie jest najczęściej identyfikowanym czynnikiem ryzyka fizycznego w UE-27 (64% zakładów). Jeśli chodzi o ryzyko psychospołeczne, w organizacjach nadal występuje kilka istotnych czynników, w tym konieczność radzenia sobie z trudnymi pacjentami, klientami i uczniami (56% zakładów) oraz presja czasu (43%). Wydaje się również, że przedsiębiorstwa wzmacniają swoje działania zapobiegawcze. Wśród zakładów, które mają do czynienia z trudnymi klientami, pacjentami lub uczniami, 54% zatrudniających 20 lub więcej osób zgłasza, że posiada procedury postępowania w przypadku potencjalnych zagrożeń, nadużyć lub napaści ze strony osób z zewnątrz (wzrost z 51% w 2019 r.). Ponadto 39% zakładów wprowadziło plany działania mające na celu zwalczanie stresu (wzrost z 33% w 2019 r.), a 55% posiada obecnie procedury postępowania w przypadku mobbingu lub molestowania (w porównaniu z 45% w 2019 r.).