IR Notes

W dniu 11 listopada Trybunał Sprawiedliwości UE wydał długo oczekiwany wyrok, w którym utrzymał w mocy dyrektywę 2022/2041 z dnia 19 października 2022 r. w sprawie odpowiednich płac minimalnych praktycznie w całości. Dania domagała się jej unieważnienia. Trybunał nie zgodził się z opinią rzecznika generalnego, który argumentował, że UE przekroczyła swoje uprawnienia w tym tekście (zob. IR Notes 244). Artykuł 153 ust. 5 TFUE stanowi, że kompetencje UE „nie mają zastosowania do wynagrodzeń, prawa zrzeszania się (…)”, co obejmuje prawo do tworzenia związków zawodowych i prowadzenia negocjacji zbiorowych. Jednak zdaniem Danii, popieranym przez Szwecję, dyrektywa zawiera środki stanowiące bezpośrednią ingerencję w ustalanie wynagrodzeń, co jest zatem zabronione na mocy traktatu. W swoim wyroku Trybunał Sprawiedliwości stwierdza, że zdolność prawodawcy UE do osiągnięcia celów polityki społecznej „zostałaby poważnie ograniczona”, gdyby „uniemożliwiono mu przyjęcie środków, które w praktyce mają pozytywny wpływ lub skutki dla poziomu wynagrodzeń”. Zwłaszcza że przyjęte środki dotyczą warunków pracy, których integralną częścią są wynagrodzenia, i wchodzą w zakres kompetencji UE. Trybunał analizuje wszystkie zaskarżone przepisy. W odniesieniu do art. 5 ust. 1 dyrektywy Trybunał zauważa, że jego brzmienie pozostawia państwom członkowskim, w których obowiązują ustawowe płace minimalne, znaczną swobodę w definiowaniu „adekwatności” tych płac, i potwierdza, że nie przyznaje to pracownikom prawa do adekwatnej ustawowej płacy minimalnej ani prawa do aktualizacji takich płac. W związku z tym artykuł ten nie stanowi bezpośredniej ingerencji. Z drugiej strony Trybunał krytykuje art. 5 ust. 2, w którym wymieniono cztery elementy, które powinny być uwzględnione w kryteriach krajowych przy definiowaniu adekwatności ustawowych płac minimalnych: „siła nabywcza ustawowych płac minimalnych, z uwzględnieniem kosztów utrzymania”; „ogólny poziom płac i ich rozkład”; „tempo wzrostu płac”; oraz „długoterminowy poziom i zmiany krajowej wydajności”. Trybunał uważa, że ta „harmonizacja” niektórych elementów składowych tych wynagrodzeń stanowi bezpośrednią ingerencję prawa UE w ustalanie wynagrodzeń. Poza tym częściowym unieważnieniem oraz mniej daleko idącym unieważnieniem art. 5 ust. 3 Trybunał utrzymuje w mocy wszystkie przepisy dyrektywy, a w szczególności te, które mają na celu: 1/ zachęcenie państw do stosowania orientacyjnych wartości odniesienia powszechnie stosowanych na poziomie międzynarodowym (60 % mediany wynagrodzenia brutto i 50 % średniego wynagrodzenia brutto) do oceny adekwatności ustawowych płac minimalnych; 2/ zobowiązanie każdego państwa członkowskiego, w którym wskaźnik objętości układów zbiorowych wynosi poniżej 80%, do zapewnienia „warunków umożliwiających zawieranie układów zbiorowych” oraz „planu działania na rzecz promowania układów zbiorowych”; 3/ ochronę pracowników i ich przedstawicieli, którzy dochodzą swojego prawa do ochrony zapewnianej przez płace minimalne; 4/ skuteczne i terminowe zaangażowanie partnerów społecznych „w ustalanie i aktualizację ustawowych płac minimalnych”. W związku z tym dyrektywa ta, która według badania Eurofound przyniosła już pewne pozytywne skutki, jest obecnie bezpieczna. Isabelle Schömann, zastępczyni sekretarza generalnego Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych, twierdzi, że 19 państw członkowskich transponowało ją już do swojego prawa krajowego. Spośród nich „dziewięć zrobiło to w sposób zadowalający”, a cztery kraje, w tym Irlandia (patrz poniżej), przyjęły już plany działania mające na celu zwiększenie zasięgu układów zbiorowych.

Dyrektywa „Omnibus I” : Parlament przyjął stanowisko negocjacyjne w sprawie uproszczenia obowiązków sprawozdawczych przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (dyrektywa CSRD) i należytej staranności (dyrektywa CS3D). Za przyjęciem stanowiska głosowało 382 posłów, 249 było przeciw, a 13 wstrzymało się od głosu. Negocjacje z Radą UE rozpoczną się 18 listopada, a ich celem jest sfinalizowanie dyrektywy do końca roku . Tekst, który został przyjęty dzięki poparciu trzech skrajnie prawicowych grup, oznacza dalsze złagodzenie wymogów w porównaniu z tekstem zaproponowanym przez komisję (zob. IR Notes 260). W szczególności całkowicie usunięto zawarty w dyrektywie CS3D obowiązek sporządzenia planu transformacji klimatycznej.

Reakcja na wyrok w sprawie „płacy minimalnej” (zob. artykuł główny) : Decyzja ETS o utrzymaniu dyrektywy w sprawie płacy minimalnej została przyjęta z zadowoleniem przez Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC). W odpowiedzi na unieważnienie art. 5 ust. 2 sekretarz generalna ETUC Esther Lynch wzywa Komisję Europejską do przyjęcia zalecenia dla państw członkowskich w sprawie kryteriów, które należy stosować w celu zapewnienia adekwatności płacy minimalnej (zob. komunikat prasowy).  Wszystkie główne europejskie konfederacje z zadowoleniem przyjęły tę decyzję, uznając ją za „ważny sygnał dla Europy społecznej” (zob. komunikaty prasowe wydane przez DGB w Niemczech, CFDT i CGT we Francji, CGIL we Włoszech, CO.OO w Hiszpanii i Cartel Alpha w Rumunii).  Nawet nordyckie związki zawodowe, które sprzeciwiają się dyrektywie, są zadowolone z wyroku. Przewodniczący Duńskiej Konfederacji Związków Zawodowych (FH) stwierdza, że Trybunał „częściowo orzekł na korzyść Danii” i „ustanowił ograniczenia ingerencji UE w sprawy związane z wynagrodzeniami” (zob. komunikat prasowy). Opinię tę podziela szwedzka konfederacja LO (zob. komunikat prasowy). Duński minister zatrudnienia również postrzega ten wyrok jako „częściowe zwycięstwo” (zob. komunikat prasowy). BusinessEurope przyjmuje podobny ton, komentując, że „częściowe unieważnienie powinno doprowadzić do lepszego uwzględnienia ograniczeń traktatu UE przez decydentów politycznych UE w przyszłości” (zob. komunikat prasowy).

Zarządzanie algorytmiczne : W dniu 12 listopada Komisja Zatrudnienia i Spraw Socjalnych Parlamentu Europejskiego przyjęła znaczną większością głosów (41 głosów za, 6 przeciw i 4 wstrzymujące się) sprawozdanie wzywające Komisję Europejską do przyjęcia dyrektywy w sprawie zarządzania algorytmicznego w miejscu pracy. Tekst zostanie przedstawiony na posiedzeniu plenarnym Parlamentu w grudniu. Jeśli tekst zostanie przyjęty, Komisja będzie miała trzy miesiące na przedstawienie swoich zamiarów. Parlament chciałby, aby tekst ten rozszerzył ochronę przyznaną pracownikom platformowym na mocy dyrektywy 2024/2831 z dnia 23 października 2024 r. na wszystkich pracowników. W tekście stwierdza się, że pracodawcy będą musieli przekazać pracownikom i ich przedstawicielom pisemną informację w formie „jasnego oświadczenia, że systemy zarządzania algorytmicznego są stosowane lub mają zostać wprowadzone w celu podejmowania zautomatyzowanych lub półautomatycznych decyzji (…)”. Wprowadzanie, stosowanie i aktualizacja nowych algorytmicznych systemów zarządzania będą podlegały konsultacjom z przedstawicielami pracowników w celu ustalenia między innymi wpływu tych systemów na warunki pracy oraz na bezpieczeństwo i higienę pracy. Pracownicy lub ich przedstawiciele mieliby również prawo zwrócić się do pracodawcy o „zainicjowanie przeglądu funkcjonowania stosowanych algorytmicznych systemów zarządzania, jeżeli istnieją uzasadnione obawy, że systemy te wykazują systemowe tendencyjności, dyskryminację lub błędy lub stanowią zagrożenie dla psychicznego lub fizycznego dobrostanu pracowników lub dla bezpieczeństwa i higieny pracy”. W tekście przyjęto zasadę „kontroli człowieka” nad ostatecznymi decyzjami, takimi jak zatrudnienie lub zwolnienie, oraz zakazano przetwarzania danych dotyczących „stanów emocjonalnych, psychologicznych lub stanów neurologicznych, aktywności poznawczej lub danych biometrycznych pracowników”.

> Zobacz także: badanie dotyczące zarządzania algorytmicznego w miejscu pracy (podsumowanie dostępne tutaj), przeprowadzone na zlecenie Parlamentu Europejskiego.

Urlop okolicznościowy : Zgodnie z porozumieniem budżetowym na 2026 r. przyjętym przez partie rządzące w dniu 23 października pracownicy, którzy stracili współmałżonka lub partnera i mają na utrzymaniu małoletnie dzieci, będą mieli prawo do maksymalnie 12 tygodni urlopu okolicznościowego z dziennymi zasiłkami (zob. komunikat prasowy). Ten nowy urlop został wprowadzony w następstwie petycji obywatelskiej złożonej w 2023 r.

Azbest : Parlament osiągnął porozumienie w sprawie krajowej strategii dotyczącej azbestu, której celem jest położenie kresu oszustwom związanym z badaniami azbestu oraz wprowadzenie kar pozbawienia wolności w najpoważniejszych przypadkach (zob. komunikat prasowy). Wyniki wstępnych badań azbestu muszą być ujawniane pracownikom w miejscu pracy, ale zdarzały się przypadki, gdy właściciele budynków i pracodawcy fałszowali wyniki przed przekazaniem ich pracownikom. Od teraz wyniki będą musiały być również przekazywane organowi odpowiedzialnemu za bezpieczeństwo pracy w przedsiębiorstwie lub, w przypadku gdy liczba pracowników przedsiębiorstwa jest mniejsza niż 10, bezpośrednio pracownikom. Tekst znosi również zwolnienie przyznane niektórym przedsiębiorstwom w odniesieniu do czyszczenia dachów azbestowych za pomocą myjek wysokociśnieniowych.

Zatrudnienie młodzieży : Aby zachęcić do tworzenia miejsc pracy dla młodych ludzi, rząd i partnerzy społeczni zawarli porozumienie w sprawie uproszczenia przepisów regulujących zatrudnienie młodzieży w wieku od 13 do 17 lat, tak aby mogła ona pracować w niepełnym wymiarze godzin po szkole w większej liczbie sektorów. Tekst przewiduje ponowne rozważenie wykazu zabronionych urządzeń. Od 1 stycznia 2026 r. pracodawca będzie musiał przeprowadzić ocenę ryzyka związanego z używaniem urządzeń przez młodzież, tak aby można było powierzyć jej zadania takie jak koszenie trawników, zamiatanie lub mycie podłóg przy użyciu urządzeń, których wcześniej nie wolno jej było obsługiwać, ponieważ znajdowały się one na liście zabronionych (zob. komunikat prasowy).

Negocjacje zbiorowe : 5 listopada rząd ogłosił plan działania na rzecz promowania negocjacji zbiorowych, który musiał przygotować zgodnie z dyrektywą 2022/2041 w sprawie odpowiednich płac minimalnych. Środki obejmują ułatwienie związkowi zawodowemu dostępu cyfrowego i fizycznego do miejsc pracy, opublikowanie kodeksu postępowania w zakresie negocjacji zbiorowych oraz ponowne wprowadzenie ulgi podatkowej z tytułu składek związkowych (zob. komunikat prasowy). Inicjatywa została przyjęta z zadowoleniem przez Irlandzki Kongres Związków Zawodowych (zobacz komunikat prasowy).

Zwolnienia indywidualne : 23 października rząd przedstawił projekt ustawy ułatwiającej zwolnienia indywidualne, która ma na celu usunięcie „istotnej bariery w zatrudnianiu pracowników”. Celem jest wejście tej ustawy w życie z dniem 1 stycznia 2026 r. (zob. komunikat prasowy). Nowa ustawa oznacza, że pracodawca będzie musiał przedstawić tylko jeden ważny powód związany z wynikami pracy pracownika jako uzasadnienie rozwiązania umowy na czas nieokreślony, np. naruszenie obowiązków (nieprzestrzeganie poleceń pracodawcy, zaniedbywanie pracy, nieobecności bez ważnego powodu itp.), zamiast kilku „właściwych i istotnych” powodów, które są obecnie wymagane. Fińska Konfederacja Związków Zawodowych (SAK) twierdzi, że reforma „doprowadzi do wzrostu liczby zwolnień i sporów związanych z miejscem pracy” (zob. komunikat prasowy).

Nowa EWC : Umowa ustanawiająca europejską radę zakładową grupy produkującej mięso drobiowe LDC, podpisana w 2024 r. (zob. IR Notes 228), została opublikowana 21 października. Organ ten obejmuje 25 000 pracowników w UE, w tym 20 000 we Francji. W jej skład wchodzą pracownicy posiadający mandat przedstawicieli pracowników, a kierownictwo LDC obiecuje, że żaden członek EWC nie może być „mianowany przez kierownictwo”. EWC liczy 13 członków (8 z Francji, 3 z Polski i 2 z Węgier). Będzie ona organizować dwa bezpośrednie posiedzenia plenarne w ciągu roku, a między posiedzeniami plenarnymi odbędą się dwa posiedzenia komisji specjalnej w trybie online. Europejska Rada Zakładowa będzie uprawniona do wydania opinii na temat planów kierownictwa pod koniec posiedzenia podsumowującego, które odbędzie się po posiedzeniu plenarnym, lub, w przypadku jego nieodbycia się, „w ciągu tygodnia od zakończenia posiedzenia”. Po upływie tego terminu proces konsultacji zostanie uznany za zakończony. Przedstawiciel europejskiej federacji związków zawodowych EFFAT będzie uprawniony do uczestniczenia w posiedzeniach przez pierwsze dwa lata, po czym odbędzie się dyskusja na temat tego, czy federacja powinna nadal uczestniczyć w posiedzeniach. EFFAT jest jednak rozczarowana nałożeniem tego ograniczenia (zob. komunikat prasowy).

Brexit : Francuski Instytut Badań Ekonomicznych i Społecznych (IRES) opublikował wyniki badania wpływu brexitu na europejskie rady zakładowe, analizując wybory dokonane przez 64 międzynarodowe przedsiębiorstwa. Przed brexitem większość z tych przedsiębiorstw miała europejskie rady zakładowe we Francji, Niemczech i Wielkiej Brytanii. 32 z nich zdecydowały się „zachować swoich brytyjskich przedstawicieli w europejskich radach zakładowych na stałe, z nienaruszonymi prawami”. Ta „stabilność” okazała się „dominującym wynikiem”. W 17 przypadkach kierownictwo zdecydowało się „przestrzegać prawa i tylko prawa”, podejmując jednostronną decyzję o wykluczeniu Wielkiej Brytanii i jej przedstawicieli z europejskiej rady zakładowej, pomimo sprzeciwu przedstawicieli pracowników. W niektórych przypadkach „brak udziału członków z Wielkiej Brytanii (albo dlatego, że byli zwolennikami brexitu, albo po prostu byli nieaktywni) mógł pomóc w uzasadnieniu” tej decyzji. W 13 przypadkach kierownictwo postrzegało brexit jako „okazję” do częściowej renegocjacji (i obniżenia) warunków funkcjonowania europejskich rad zakładowych. Natomiast w dwóch przedsiębiorstwach ta okazja „została wykorzystana do rozszerzenia europejskiej rady zakładowej o inne państwa spoza granic UE, takie jak Ukraina, Szwajcaria i Turcja”.

Zdrowie psychiczne : Szwedzkie badanie przeprowadzone przez związek zawodowy Saco wskazuje na nadmierną reprezentację kobiet – zwłaszcza młodych absolwentek – wśród pracowników przebywających na zwolnieniu lekarskim z powodu stresu. W kwietniu 2025 r. ponad 33 000 kobiet przebywało na zwolnieniu lekarskim po zdiagnozowaniu stresu, w porównaniu z niecałymi 9 000 mężczyzn. Dwie trzecie zawodów wymagających wyższego wykształcenia wiąże się z podwyższonym ryzykiem. Są to przede wszystkim zawody związane z kontaktem z ludźmi, takie jak doradcy, pracownicy socjalni i psychologowie, a także architekci i doktoranci. „Nie możemy ignorować faktu, że młode absolwentki są grupą najbardziej dotkniętą stresem w Szwecji” – mówi prezes Saco Göran Arrius (zobacz komunikat prasowy).